Du lịch khám phá chợ đêm

Chẳng biết chính xác chợ có tự bao giờ. Chỉ biết chợ bắt đầu từ quê, chỗ nào có dân quần tụ là nơi đó có chợ và trở thành nét văn hóa đặc thù. Chợ có nhiều loại như chợ ngày, chợ đêm, chợ phiên, chợ nổi, chợ chiều (chợ hôm), chợ sớm (chợ mai)…

 

Từ quê, chợ tiến dần lên tỉnh. Cuộc sống đô thị công nghiệp bon chen, vội vã đã dần biến chợ thành các siêu thị, các trung tâm thương mại hiện đại, to đẹp hơn nhưng vẫn không thay được chợ. Ở châu Âu, chợ dần mất bóng. Châu Á thì khác, chợ vẫn phát triển, đặc biệt là chợ đêm - loại “chợ đường phố” dành cho du khách.  

 

Chợ là nơi phản ánh rõ nhất nét văn hóa địa phương, cứ vào chợ là hình dung ra vì “người nào thì chợ đó”. Đi xem chợ và mua sắm đã trở thành điểm nhấn của các tour du lịch, là nội dung “bất thành văn” của du khách. Việt Nam có lẽ là một trong những nước có nhiều chợ và nhiều chợ độc đáo nhất. Chợ phiên là đặc sản văn hóa của nhiều vùng Tây Bắc, Việt Bắc. Mỗi chợ có nét riêng, không lẫn vào đâu được. Tôi thích chợ Ú, còn gọi là chợ trâu ở Đại Sơn, Đô Lương, Nghệ An. Ngoài trâu, chợ còn bán bò, ngựa; mỗi tháng họp 6 phiên, mỗi phiên mấy ngàn con. Người và gia súc về chợ vui như trẩy hội. Tôi đặc biệt ấn tượng với chợ đêm Đồng Bằng ở An Lễ, Quỳnh Phụ, Thái Bình. Chợ chỉ bán duy nhất mặt hàng chiếu dệt bằng tay, đủ kiểu dáng và kích cỡ. Chợ họp từ nửa đêm vào các ngày 4, 14, 24, 9,19,19 hàng tháng. Người bán, người mua đều đứng trong ánh sáng lung linh chỉ vừa đủ nhìn mặt nhau nên còn được gọi là chợ chiếu “âm phủ”, chợ “ma”. Có người thắc mắc “Chợ chiếu có gì bí mật đâu ? Sao chợ không họp ban ngày hoặc mắc điện cho sáng?”. Chẳng ai trả lời được, bởi vậy chợ càng hấp dẫn nhưng du khách ít ai biết ?.

 

 

Nước nào cũng có chợ đêm và chủ yếu phục vụ du khách. Ban ngày khách tham quan thắng cảnh, tối về tranh thủ dạo chợ mua sắm. Một công đôi việc. Chợ khác với siêu thị là có thể trả giá thoải mái, thuận mua vừa bán, vui vẻ đôi bên. Cứ nói giá cao một chút cho khách trả giá rồi bớt lại để khách tự mừng như mua được giá rẻ là cả nghệ thuật. “Bán không thêm, nằm đêm không ngủ”. Người Việt rất thích shoping, nhất là phụ nữ. Hễ vào chợ là mua dù nhiều khi không dùng. Mua cho đỡ buồn tay ? Mua theo phong trào, thấy thiên hạ mua thì mua theo. Nhưng chợ Việt cũng tồn tại nhiều vấn nạn. Chợ búa mà. Đi chợ Việt, khách sợ nhất việc “mở hàng”, “đốt phong long” rồi lườm nguýt, mắng chửi, chặt chém, trấn lột, móc túi, giật dọc... Tốt nhất là đi chợ trễ, đi theo nhóm và mua theo người trước. Đi chợ mà cứ phập phòng đủ thứ thì mất hứng. Ra nước ngoài, thấy chợ thiên hạ lúc nào cũng nhộn nhịp, du khách - trong đó có nhiều người Việt, thỏa sức mua sắm, vét đến đồng tiền cuối cùng mà tủi cho chợ Việt. Chợ ngày, chợ đêm gì cũng vậy. Cứ xã hội thế nào thì chợ búa thế đấy.

 

Thử đảo một vòng chợ đêm Đà Lạt là cảm thấy bất an. Khách Việt còn sợ huống chi nước ngoài. Hầu như đêm nào cũng có chuyện chặt chém, hăm dọa, hành hung du khách. Chính quyền bất lực. Du khách thất vọng nhưng lên Đà Lạt buổi tối không đi chợ thì làm gì ?. Đâu phải ai cũng thích vào quán cà phê hay bar. Chợ đêm Hạ Long hình như chỉ dành cho khách Trung Quốc ?. Toàn chữ Tàu, giá trên trời, khách Việt vào là gặp “những ánh mắt mang hình viên đạn”. Ngay cả chợ đêm Sapa mà nhiều người cứ gọi bừa là chợ tình cũng chưa hấp dẫn. Trời lạnh mà thiếu các món chè ngọt “nóng hổi, vừa thổi vừa ăn”, cũng như cô gái xinh mà không biết cách trang điểm. Các chợ đêm Phú Quốc, Nha Trang Sài Gòn, Hà Nội… đều chưa xứng tầm với những trung tâm du lịch của cả nước. Tiếc cho một Sài Gòn năng động, tiên phong, cầu thị mà loay hoay hơn chục năm chưa có chợ đêm ra hồn. Ngoài các vấn nạn về an ninh trật tự xã hội thì nội dung chợ đêm cũng nghèo nàn đến kinh ngạc, nhất là những mặt hàng lưu niệm. Cứ na ná giống nhau và hàng Trung Quốc luôn luôn áp đảo. Sapa gần Trung Quốc thì còn chống chế. Còn Phú Quốc, tận cùng đất nước mà cũng toàn hàng Tàu thì cực kỳ khó hiểu. May mà còn có chợ đêm Hội An. Dù sinh sau đẻ muộn, qui mô khiêm tốn nhưng đậm chất phố cổ. Chợ đêm như một góc Hội An thu nhỏ, ấm cúng, thân tình, chân quê như tính cách vốn có của người dân Quảng Nam.

 

Nhìn qua hàng xóm là thấy mắc cỡ. Cố đô Luang Prabang (Lào) rộng gấp 8 lần thành phố Hồ Chí Minh, dân số chỉ bằng 1/17 nhưng cấm các xe trên 25 chỗ vào thành phố. Chợ đêm họp bên hông chùa Xieng Thoong, đối diện Hoàng Cung cố đô, dưới chân núi Phousi, với 2 khu là ẩm thực và hàng thủ công mỹ nghệ, đậm chất Lào, không thấy hàng Tàu, dù biên giới Trung Quốc cách đấy không xa. Vừa ngắm hoàng hôn trên đỉnh Phousi, xuống núi, nhập nhoạng tối. Cả con đường Sisavang Vong như có phép lạ, lung linh ánh điện và tràn ngập hàng hóa. Chỉ cần câu bóng đèn, bày hàng là thành sạp, kê thêm bàn ghế là thành quán. Trời mưa thì căng thêm mái che dã chiến. Mưa quá thì nghỉ. Người bán có khi còn địu theo con nhỏ, vừa bán hàng, vừa cho con bú. Khuya, tan chợ, đường phố lại tinh tươm, sạch sẽ. Đến Luang Prabang mà chưa ghé chợ xem như chưa hiểu trọn vẹn về cố đô Lào. Năm 2012, hơn 3 triệu khách quốc tế đến Lào, bình quân cứ 2 người dân đón 1 khách.

 

Chợ đêm ở Siem Reap, Kampuchia gồm nhiều khu vực, bán kính hơn cây số, đi bộ mệt nghỉ. Chợ Cũ, chuyên phục vụ du khách, trước chỉ bán ngày, nay mở tới 21g. Chợ Trung Tâm 22g mới đóng cửa. Còn chợ đêm chỉ họp từ nhập nhoạng tối đến khuya thì ngày càng mở rộng ra khu vực phụ cận, tận bên kia sông, đến hàng ngàn gian hàng, quán xá. Có khu hàng lưu niệm, hàng tiêu dùng, thực phẩm, ăn uống, massage người và massage cá… Có cả Pub Street toàn quán bar ồn ào, tấp nập mà không xô bồ. Cả khu chợ đêm và Pub Street đều cấm xe, lũ lượt người dạo chơi, mua sắm, thư giãn. Chợ đêm Siem Reap được chính quyền qui hoạch, giao tư nhân tổ chức. Nhà dân trong khu chợ đêm và Pub Street đều cho thuê lại và ra ngoài ở vì quá ồn. Không thấy ai thắc mắc kiện cáo. Điện lưới quá yếu, không đủ, nên từng khu vực phải chạy máy phát riêng. Hàng hóa và cả ẩm thực đều phong phú, đặc trưng Khmer, thứ gì cũng có. Đặc biệt là an ninh trật tự rất tốt. Khách yên tâm và thoải mái đi chợ, chẳng lo sợ gì. Ra khỏi khách sạn, vẫy xe ôm hay tuk tuk tới chợ đêm là tha hồ. Xe sẵn sàng chờ khách và không cần trả tiền trước. Họ thật quá nên ai muốn gian cũng không nỡ. Đố ai đến Siem Reap mà không đi chợ đêm. Toàn bộ ngành du lịch Kampuchia là của tư nhân, nhà nước chỉ làm nhiệm vụ quản lý, chẳng mất sức ôm đồm, vừa không hiệu quả, vừa dễ bị “ném đá”.

 

Cả thành cổ Lệ Giang (Vân Nam, Trung Quốc) là chợ đêm tráng lệ, đẹp như cổ tích. Thành cổ lên đèn, lột xác, rực rỡ xiêm y, kiêu sa quyến rũ, dạo chơi không biết chán. Trời lạnh, thiên hạ cứ từng đôi dập dìu, quấn quít. Một mình đơn lẻ dễ chạnh lòng, tủi thân. Có điều hơi khó chịu là nạn nói thách kinh hồn, lơ mơ là mua hớ. Hình như chỗ nào có cộng đồng người Hoa là ở đó có chợ đêm. Từ Việt Nam, qua Singapore đến tận nước Mỹ, Canada và châu Âu. Hiện đại như Hồng Kông vẫn  có chợ đêm Temple, nườm nượp du khách. Các chợ đêm Tây Môn Đinh, Sĩ Lâm (Đài Bắc), Phụng Giáp (Đài Trung), Lục Hợp (Cao Hùng)…ở Đài Loan như cố kéo du khách và cả dân bản địa ra khỏi nhà, hòa vào dòng người trẩy chợ, mua sắm, ăn uống, dạo chơi, giải trí…Các nước theo đạo Hồi đều có những chợ đêm Ramadan độc đáo. Riêng Kuala Lumpur, Malaysia có 66 chợ. Mùa chay Ramadan, dân đạo Hồi nhịn cả ngày, chỉ  được ăn lúc mặt trời đã đi ngủ. Khi màn đêm buông xuống là các chợ Ramadan mở cửa. Chợ bán trang phục Hồi giáo, đồ nghi lễ, đồ dùng gia đình và thực phẩm. Du khách được dùng miễn phí các món ăn Hồi giáo, thích nhất là cháo cổ truyền “Bubur Lambuk”, rất lạ miệng. Cả ngày nhịn, nên bữa ăn tối của người theo đạo Hồi càng ngon và hấp dẫn.

 

Chợ đêm Thái Lan càng đa dạng. Bangkok có gần chục chợ đêm nổi tiếng. Chợ Khao San mở cửa 24 giờ mỗi ngày, hàng tuần; bán đủ thứ quần áo, trang sức, đồ lưu niệm, côn trùng, ăn uống…với giá “sinh viên” nên rất được dân du lịch balo và phượt chiếu cố. Chợ Suan Lum như một bách hóa tổng hợp đường phố, đủ mặt hàng mà khách có nhu cầu. Chợ Pak Khlong chuyên bán hoa, rau củ. Chợ Saphan Phut chuyên bán đồ cũ, dịch vụ xăm mình và thức ăn nhẹ. Chợ Ratchayothin bán hàng tiêu dùng, thời trang, linh kiện điện thoại. Các chợ này đều họp từ thứ 3 tới chủ nhật. Chợ Rat Fai chuyên bán các loại đồ chơi truyền thống, đồ trang trí nội thất cổ chỉ họp thứ 7 và chủ nhật. Chợ Rachda chuyên bán sách cũ, phụ kiện mô tô và đồ second hand thì chỉ họp duy nhất tối chủ nhật. Chợ Nakron Sakem chuyên bán đồ cầm nhầm (Thieves market). Thái Lan còn có chợ nổi đêm Amphawa ở tỉnh Samut Songkram, cách Bangkok 80 km. Chợ họp từ trưa đến 21g. Tôi thích nhất là chợ đêm Chiengmai. Ngoài các khu đất trống, chợ họp trên những đường phố chính nhưng xe cộ vẫn lưu thông qua lại. Đường thoáng, lề rộng, chợ chỉ họp trên lề. Sau giờ làm việc, lề đường thành chợ. Sạp quay lưng ra đường và nhà, chính giữa lề là lối đi nên ai đi chợ cứ đi, ai chạy xe cứ chạy. Chợ có đủ món ăn chơi giải trí, đủ loại hàng lưu niệm, tiêu dùng của người Thái. Thích nhất là các nhóm nhạc đồng quê, các nghệ sĩ đường phố cháy hết mình với du khách…

 

Khác với chợ ngày thường bề thế, kiên cố; chợ đêm gọn nhẹ nên dễ cơ động. Sạp có thể ven đường, cạnh nhà, hoặc trên những bãi trống. Chợ ngày có vẻ gò bó, còn chợ đêm thì phóng khoáng, nhưng vẫn ngăn nắp, trật tự. Ở các nước, chợ đêm đã trở thành điểm hẹn kỳ thú của du khách và cả người dân bản địa, là điểm nhấn không thể thiếu của ngành văn hóa và du lịch. Trông người lại ngẫm đến ta. Chẳng biết bao giờ, Việt Nam mới có những chợ đêm xứng tầm và đúng nghĩa ?

Bài viết liên quan